gedragsexperiment

Een gedragsexperiment in negen stappen

uit: Ten Broeke, Van der Heiden, Meijer, Schurink (2003) Cognitieve therapie: basisvaardigheden, CCD

1. Formuleer de oorspronkelijke, vermoedelijk disfunctionele opvatting en bepaal de geloofwaardigheid.

2. Formuleer een realistisch en evenwichtig alternatief en bepaal de geloofwaardigheid.

3. Bedenk een passend gedragsexperiment. Beschrijf zo exact mogelijk hoe het experiment er uitziet (bespreek vooraf eventuele te verwachten moeilijkheden en stel de haalbaarheid van het experiment vast).

4. Vraag: stel dat de oorspronkelijke opvatting waar is, hoe zal het experiment dan verlopen? Geef een zo concreet mogelijke beschrijving van, onder andere het eigen gedrag en/of het gedrag van anderen.

5. Vraag: stel dat de alternatieve opvatting waar is, hoe zal het experiment dan verlopen? Geef een zo concreet mogelijke beschrijving, van onder andere het eigen gedrag en/of het gedrag van anderen.

6. Voer het experiment uit volgens de afspraken.

7. Beschrijf concreet hoe het experiment is verlopen (Wie deed wat? Wat gebeurde er? Wat gebeurde er juist niet?).

8. Welke conclusies kan ik trekken met betrekking tot de geloofwaardigheid van respectievelijk de oorspronkelijke en alternatieve, realistische opvatting?

9. Wat heb ik van het experiment geleerd en wat heb ik nog meer nodig om mijn nieuwe opvatting geloofwaardiger te maken?

5.3.1 Toelichting

In deze opzet wordt altijd uitgegaan van een vooraf geformuleerde disfunctionele opvatting en een realistisch alternatief. Soms is de betreffende opvatting dermate concreet dat het experiment als vanzelf is gegeven: als ik vraag of Suzanne met me naar de film wil, dan zal ze me uitlachen. Vaker gaat het om minder concrete opvattingen als: ik ben niet de moeite waard, of globale voorspellingen zoals: als

ik me kwetsbaar opstel dan zal ik belachelijk worden gemaakt. Nadat er een realistisch alternatief is geformuleerd (als ik vraag of Suzanne met me naar de film wil, dan zal zij mijn vraag serieus nemen; ik ben de moeite waard; als ik me kwetsbaar opstel dan wordt daar veelal waarderend op gereageerd), is het van groot belang dat bij de selectie en voorbereiding van het experiment wordt gekomen tot concretisering: wie, wat, wanneer en hoe. Het is dus niet noodzakelijk om de opvatting te concretiseren. Dat gebeurt immers bij het experiment en de voorspellingen op basis van het experiment. Bij intermediaire opvattingen en kernopvattingen gaat het daarbij steeds om één uit een reeks van verschillende mogelijkheden waarmee de cliënt de algemeen geformuleerde alternatieve opvattingen kan testen. Wanneer het experiment goed is opgezet, worden voorspellingen gedaan over het verloop en de uitkomst van het experiment zowel vanuit de oorspronkelijke opvatting als vanuit het realistischer alternatief. Dit dient opnieuw concreet te gebeuren, waarbij de gebruikte woorden en begrippen afdoende zijn geconcretiseerd: hoe ziet dat er precies uit, belachelijk maken en waaraan zou je merken dat je verzoek serieus wordt genomen? Door zorgvuldig aandacht te besteden aan deze stappen wordt voorkomen dat er discussie ontstaat na de uitvoering van het experiment, hetgeen in feite de enige manier is waarop een gedragsexperiment binnen cognitieve gedragstherapie kan mislukken.

Bij een goed opgezet experiment kan na afloop veelal vrij gemakkelijk consensus worden bereikt over de resultaten en betekenis van het experiment. Overigens verlaat de therapeut daarbij nooit de socratische aanpak. Mocht er toch ‘onenigheid’ blijven bestaan, dan wordt een nieuw en beter experiment opgezet. Het verdient aanbeveling het in bijlage I opgenomen formulier gedragsexperimenten aan de cliënt

mee te geven. Dit vergemakkelijkt het zelf oefenen met het opzetten en uitvoeren van gedragsexperimenten. Daarbij komt dat het de registratie van de bedachte experimenten en de nabespreking ervan in de therapiesessie ten goede komt. Om de praktische waarde van dit hoofdstuk te verhogen zijn in paragraaf 5.4 een aantal veelvoorkomende valkuilen bij het opzetten van

gedragsexperimenten opgenomen met daarbij een aantal suggesties om de moeilijkheden op te lossen. Alvorens het gedragsexperiment op te zetten, maar zeker ook wanneer het niet het beoogde resultaat

oplevert, is het de moeite waard dit overzicht er op na te slaan. Hieronder volgt een aantal voorbeelden van gedragsexperimenten, respectievelijk op het niveau van ‘automatische negatieve gedachten’,

intermediaire opvattingen (een voorspellende conditionele opvatting) en kernopvattingen. Zoals reeds genoemd zal het bij intermediaire- en kernopvattingen altijd gaan om een serie gedragsexperimenten ter

toetsing van de desbetreffende opvatting. Bij het tweede en derde voorbeeld van een gedragsexperiment met betrekking tot een automatische negatieve gedachte zal overigens blijken dat ook dan een serie

experimenten noodzakelijk is. Dit heeft er mee te maken dat bij het eerste voorbeeld sprake is van een specifieke voorspelling die slechts één keer kan en behoeft te worden getest. Bij de andere twee is dezelfde automatische gedachte op verschillende momenten en op verschillende manier te toetsen.

5.3.2 Drie voorbeelden van een gedragsexperiment op het niveau van automatische negatieve gedachten

Gevalsbeschrijving 1

Hans is een wat onzekere maar overigens goed functionerende jonge man, die erg verliefd is op Suzanne. Zijn verstand zegt dat Suzanne hem ook wel ziet zitten en in de therapie – die overigens is gericht op het opbouwen van zelfvertrouwen – kunnen daarvoor voldoende ‘bewijzen’ worden gevonden. Toch durft hij geen stappen te zetten. Hans zou Suzanne erg graag mee uit vragen naar de film. Een aantal keren stond Hans op het punt de vraag te stellen maar telkens kwam automatisch de negatieve gedachte: als ik Suzanne vraag mee te gaan naar de film, dan zal ze me uitlachen, in hem op. Het volgende gedragsexperiment wordt opgezet:

T: Formuleer de oorspronkelijke, vermoedelijk disfunctionele opvatting en bepaal de geloofwaardigheid.

C: Als ik Suzanne vraag mee te gaan naar de film, dan zal ze me uitlachen. Geloofwaardigheid: 75%

T: Formuleer een realistisch en evenwichtig alternatief en bepaal de geloofwaardigheid.

C: Als ik Suzanne vraag mee te gaan naar de film, dan zal ze mijn vraag serieus nemen. Geloofwaardigheid: 20%

T: Bedenk een passend gedragsexperiment. Beschrijf zo exact mogelijk hoe het experiment er uitziet (bespreek vooraf eventuele te verwachten moeilijkheden en stel de haalbaarheid ervan vast).

De eerstvolgende keer dat Hans een gesprek(je) heeft met Suzanne, zal hij haar vragen om komend weekend mee te gaan naar de film. Hij zal zich van tevoren op de hoogte stellen van welke films er

draaien zodat er een concrete afspraak kan worden gemaakt indien Suzanne toestemt. Mocht Suzanne niet kunnen maar wel willen dan komt Hans met een alternatief voorstel voor een datum.

T: Stel dat de oorspronkelijke opvatting waar is, hoe zal het experiment dan verlopen? Geef een zo concreet mogelijke beschrijving, onder andere wat betreft het eigen gedrag en/of het gedrag van anderen.

C: Dan zal Suzanne me nauwelijks laten uitpraten en me uitlachen en wie weet zelfs smalende opmerkingen maken. Suzanne zal het gesprek beëindigen en weglopen.

T: Stel dat de alternatieve opvatting waar is, hoe zal het experiment dan verlopen? Geef een zo concreet mogelijke beschrijving, onder andere wat betreft het eigen gedrag en/of het gedrag van anderen.

C: Dan zal Suzanne me laten uitpraten, rustig reageren en aangeven wat ze van de vraag vindt. Ook als ze niet wil zal ze dat op een respectvolle wijze zeggen. In ieder geval zal ze niet gaan (uit)lachen.

Het experiment wordt uitgevoerd volgens de afspraken.

T: Beschrijf concreet hoe het experiment is verlopen (Wie deed wat? Wat gebeurde er? Wat gebeurde er juist niet?).

C: Suzanne reageerde enthousiast. Ze zei zelfs dat ze zich al had afgevraagd wanneer ik nu eens een volgende stap zou gaan zetten. We hebben een afspraak gemaakt om naar de film te gaan.

T: Welke conclusies kan ik trekken met betrekking tot de geloofwaardigheid van respectievelijk de oorspronkelijke en alternatieve, realistische opvatting?

C: – Als ik Suzanne vraag mee te gaan naar de film, dan zal ze me uitlachen. Geloofwaardigheid: 0%.

– Als ik Suzanne vraag mee te gaan naar de film, dan zal ze mijn vraag serieus nemen. Geloofwaardigheid: 100%.

T: Wat heb je van het experiment geleerd en wat heb je nog meer nodig om jouw nieuwe opvatting geloofwaardiger te maken?

C: Mijn angst dat Suzanne me zou uitlachen klopt gewoon niet, dat bleek wel. Het is maar weer eens gebleken dat de enige manier is om er achter te komen of mijn onzekerheden en angsten terecht zijn het ‘gewoon’ te doen (al blijft dat veel makkelijker gezegd dan gedaan).

Opmerking: een fout die bij een eenvoudig gedragsexperiment als dit kan worden gemaakt is bij de realistische gedachte te schrijven dat Suzanne moet toezeggen mee te gaan naar de film. Het zou immers

heel goed kunnen zijn dat Suzanne respectvol weigert. Ook in dat geval zou de disfunctionele gedachte moeten worden verworpen.

Gevalsbeschrijving 2

Leo is een 58-jarige man die al een tijdje hartkloppingen heeft. Medisch onderzoek bracht geen problemen aan het licht maar niettemin heeft Leo ernstige zorgen over de toestand van zijn hart. Hij

durft zich met name fysiek niet in te spannen uit angst dat zijn hart het begeeft. De huisarts heeft hem behalve naar een gedragstherapeut ook verwezen naar een zogenaamde ‘cardio-fysiotherapeut’.

Het volgende gedragsexperiment wordt opgezet:

T: Formuleer de oorspronkelijke, vermoedelijk disfunctionele opvatting en bepaal de geloofwaardigheid.

C: Ik heb een slecht hart. Geloofwaardigheid: 85%.

T: Formuleer een realistisch en evenwichtig alternatief en bepaal de geloofwaardigheid.

C: Mijn hart is in goede conditie. Geloofwaardigheid: 15%.

T: Bedenk een passend gedragsexperiment. Beschrijf zo exact mogelijk hoe het experiment er uitziet (bespreek vooraf eventuele te verwachten moeilijkheden en stel de haalbaarheid ervan vast).

Bij de cardio-fysiotherapeut gaat Leo op de hometrainer zo hard fietsen als hij aandurft. In ieder geval zal hij zich zodanig inspannen dat zijn hartslag zal toenemen. Dit experiment wordt vier keer herhaald met een rustpauze van 5 minuten ertussen.

Aangezien Leo erg angstig is kan niet worden uitgesloten dat paniekreacties optreden zodra de hartslag oploopt. Een eventuele paniekaanval zou zeker leiden tot het staken van het experiment terwijl de typische sensaties die optreden bij paniek door Leo gemakkelijk zouden kunnen worden geïnterpreteerd als bewijs dat zijn hart slecht is. Om dit alles te voorkomen is met de fysiotherapeut afgesproken dat deze de hartslag van Leo registreert en de eerste paar keren dat het experiment zal worden opgevoerd

maar weinig zal laten oplopen. Leo kan zo wennen aan wat hij ervaart in zijn lijf. Voorts wordt door de therapeut nog eens gewezen op de paniekcirkel die in de therapie is opgesteld; Leo zal deze cirkel en de aantekeningen die hij daarbij maakte meenemen naar de fysiotherapeut.

C: In dat geval zal de hartslag zeer snel oplopen, mijn hartslag zal zeer onregelmatig worden, mogelijk met pijn in mijn linkerarm en ik zal me lichamelijk heel slecht gaan voelen. Als ik stop met fietsen zal ik me nog zeker een uur slecht blijven voelen. Met slecht bedoel ik duizelig en/of kortademig en/of wankel op de benen.

C: Dan zal mijn hartslag gaan oplopen en ik zal me na verloop van tijd moe gaan voelen. Wanneer ik stop met fietsen zal mijn hartslag na een paar minuten weer normaal worden.

Het experiment wordt uitgevoerd volgens de afspraken.

T: Beschrijf concreet hoe het experiment is verlopen (Wie deed wat? Wat gebeurde er? Wat gebeurde er juist niet?).

C: Het was erg eng om te doen, maar we begonnen rustig zodat ik eerst wat kon wennen. Uiteindelijk ging mijn hartslag flink omhoog en had ik het een paar keer vrij moeilijk om mijn angst onder controle te houden. Ik pakte toen even mijn aantekeningen over paniek er bij. Uiteindelijk bleek dat mijn hartslag onder controle bleef en na het stoppen met fietsen voelde ik me binnen een paar minuten weer prima.

T: Welke conclusies kun je trekken met betrekking tot de geloofwaardigheid van respectievelijk de oorspronkelijke en alternatieve, realistische opvatting?

C: – Ik heb een slecht hart. Geloofwaardigheid: 65%

– Mijn hart is in goede conditie. Geloofwaardigheid: 35%

T: Wat heb je van het experiment geleerd en wat heb je nog meer nodig om jouw nieuwe opvatting geloofwaardiger te maken?

C: Mijn hart kon de inspanningen kennelijk goed aan. Wie weet is mijn hart zo slecht nog niet. Maar ik heb me ook niet heel erg ingespannen. Het is voor mij nog wel de vraag of mijn hart zware inspanningen aankan. Pas wanneer ik me echt zwaar inspan en mijn hart kan dat goed aan dan zal ik echt durven geloven dat ik een gezond hart heb. Al moet ik zeggen dat mijn verstand dat eigenlijk (al) wel weet….

Opmerking: een angst als die van Leo laat zich in de regel pas via gedragsexperimenten beïnvloeden nadat in de therapie ‘rationeel’ is vastgesteld dat alle bewijs wijst in de richting van – in dit geval – een

goed hart. Immers er zal geen cliënt zo ver te krijgen zijn het reële risico te lopen een hartinfarct te krijgen. Voorts is zeker dat vele gedragsexperimenten nodig zullen zijn om het geloof in de nieuwe, realistische gedachten voldoende sterk te maken.